Ad Verbrugge in gesprek met emeritus hoogleraar Piet Emmer over het Europese en Nederlandse slavernijverleden. “We moeten nooit krijgen dat iedere groep de eigen ellende het belangrijkst vindt.” Emmer schetst de positie van Europa aan het begin van de moderne tijd. Overal ter wereld werden mensen tot slaaf gemaakt en aan het werk gezet, maar hier verdween dat fenomeen aan het einde van de middeleeuwen. ”West-Europa was een uitzondering in een wereld vol met slaven en gedwongen arbeid. West-Europa was eigenlijk een eiland van vrije arbeid.” Toch ontstond eind 16e, begin 17e-eeuw vanuit ons continent de meest systematische slavenhandel wereldwijd. Hoewel wij deze praktijk nu radicaal afwijzen, was het destijds niet zo eenduidig. Emmer: “Slavernij heeft, hoe raar het ook klinkt, ook voordelen”. Als er bijvoorbeeld weinig te eten was, iets wat in Afrika regelmatig het geval was, was het aantrekkelijk slaven te verkopen. “De grote toevoer van slaven vond vooral plaats in tijden van hongersnood.” Emmer vertelt dat de Europese naties in totaal ongeveer 11,5 miljoen slaven hebben verhandeld, over een periode van 1500-1860. “Dat zijn ongeveer 30.000 tot 40.000 slaven per jaar. Dat zijn geen geweldig grote aantallen. Kijk je naar de emigratie vanuit Engeland en Portugal dan zijn er in die tijd meer mensen vertrokken dan uit enig gebied in Afrika.” De Nederlands mengden zich voor het eerst in deze activiteit eind 16e, begin 17e-eeuw. Daar ondersteunden diverse vloten de interne Afrikaanse slavenhandel. Pas toen de West Indische Compagnie delen van Brazilië op de Portugezen veroverde begonnen de Nederlanders actief slaven te vervoeren. Emmer: “De Nederlanders hebben niets nieuws gedaan. Ze keken hoe de Portugezen dat voor hen deden, en ze hebben dat nagedaan.” De baten van deze slavenhandel moet men volgens Emmer niet overschatten. “Nederland heeft het meest verdiend aan de landbouw en aan handel binnen Europa.” Recent onderzoek toonde aan dat de Atlantische slavernijhandel in 1770 ongeveer 5% van onze economie uitmaakte. De kritiek op de slavernij ontstond in de 19e-eeuw voornamelijk in kleine gemeenschappen van baptisten en methodisten in Engeland. Zij hoorden de verhalen van mensen die uit de koloniën terugkwamen. Emmer: “Dat is echt uniek in de wereld, toen is er in Engeland een massabeweging tegen de slavernij ontstaan.” Dit ontstond, anders dan in Frankrijk, vooral op christelijke gronden: “In Engeland was de anti-slavernij beweging door de religieuze achtergrond echt diep overtuigd dat de onsterfelijkheid van je ziel in gevaar kwam als je voor de slavernij was.” In samenspraak met mensen die vanuit economisch oogpunt pleitten voor afschaffing van de slavenhandel is deze praktijk na lang gesteggel beëindigd. Andere landen, zoals Nederland, moesten onder druk van de Engelse heerschappij volgen. De vraag is hoe onze koloniale geschiedenis heeft bijgedragen aan de spanningen die we vandaag de dag zien. Emmer: “Ik heb wel het idee dat het kolonialisme heeft bijgedragen aan het racisme.” Toch is de erfenis ook dubbel. Naast de koloniale geschiedenis heeft Europa ook het idee van mensenrechten voortgebracht. Emmer waarschuwt dan ook voor het gevaar dat iedereen z’n eigen geschiedenis schrijft. “We moeten nooit krijgen dat iedere etnische groep de eigen ellende het belangrijkst vindt.” Dat dreigt in Nederland nu ook, vindt Emmer. “Het is heel goed om je in de geschiedenis te verdiepen, maar om dat als stormram te gebruiken voor allerlei maatschappelijke problemen, daar heb ik m’n twijfels over.” Volg op Twitter: https://twitter.com/BasedCongo Volg de Nieuwe Wereld: Website: https://www.denieuwewereld.tv Twitter: https://twitter.com/De_NieuweWereld

Henry Morton Stanley is voor Leopold II de juiste man op het juiste moment. Het is 1878 en Stanley lobbyt in Engeland om nog meer exploraties te kunnen maken in Congo. Zonder succes. De Engelsen zijn maar weinig onder de indruk van zijn prestaties. Voor Leopold is het dus het ideale moment om Stanley voor zijn kar te spannen. AIA-secretaris-generaal Greindl waarschuwt zijn baas ervoor dat al die moeite waarschijnlijk vergeefs is. België zal immers nooit meewerken aan zulke onderneming. Het advies valt in dovemansoren en Stanley wordt ingehuurd. In het paleis is de temperatuur ondertussen onder het vriespunt gezakt. De koning is onaanspreekbaar geworden en Marie Henriette maakt zich grote zorgen over de financiële implicaties van Leopolds plannen. Hij maakt van zijn Afrika-ondernemingen een ware organisatorische poppenkast : het AIA, het AIC, het CEHC, het is een kluwen van jewelste. Precies zoals Leopold het graag ziet. In een brief aan één van zijn medewerkers schrijft hij het letterlijk. “We moeten ervoor zorgen dat het niet al te duidelijk is dat de Association du Congo en de Association Africaine twee verschillende zaken zijn. Het publiek begrijpt dat niet. Het zal ervan uitgaan dat er sprake is van twee fases, waarvan de eerste niet meer van belang is.” 1879. Stanley vertrekt naar Afrika voor zijn eerste missie in opdracht van Leopold. De instructies van de vorst laten niets aan de verbeelding over. “Het gaat niet om Belgische kolonies. Het gaat om het oprichten van een nieuwe, zo groot mogelijke staat en om het bestuur daarvan. Het moet duidelijk zijn dat er in dit project geen sprake van kan zijn de negers ook maar de geringste vorm van politieke macht toe te kennen. Dat zou belachelijk zijn. De blanken, die de posten leiden, hebben alle macht in handen.” Stanley beschrijft met ontzetting de vreselijke taferelen die zich in Congo afspelen. Maar ook via andere bronnen komen verslagen binnen van gruwelijkheden en kannibalisme. Tegelijkertijd verschaffen deze ‘bevindingen’ het idee dat het donkere continent zich goedschiks of kwaadschiks heeft te onderwerpen. Uit zijn geschriften blijkt dat ook Stanley die mening is toegedaan. “Alleen door te bewijzen dat we superieur zijn aan de wilden, niet alleen door onze macht om hen te doden maar door onze hele manier van leven, kunnen we hen onder controle krijgen zoals ze nu zijn, in hun huidige stadium; het is noodzakelijk voor hun eigen welzijn, zelfs meer dan het onze." Onverwacht stuurt Frankrijk een eigen expeditie naar het Congobekken. Pierre Savorgnan de Brazza maait het gras weg voor de voeten van Stanley door er zelf contracten af te sluiten met inheemse staatshoofden. De oprichting van een station dat later Brazzaville zou gaan heten kan niet vermeden worden. De koning is razend. Leopold broedt op een volgende zet. Vermits in Midden-Afrika ook alles draait om een machtsevenwicht tussen de grootmachten, zendt hij een gezant naar Berlijn om aan te dringen op een conferentie. Leopold wil de AIC-grenzen, uitgetekend door Stanley officieel laten bekrachtigen, en zo de AIC een officiële status geven. Dat alles onder het mom van de oorlog tegen ‘de slavenhandel’. Bismarck beseft meteen dat het om een ‘Schwindel’ gaat. Anderzijds heeft Bismarck ook geen alternatief. Hij vindt Leopold best sympathiek, maar ook dwaas. Als Leopold dan toch zo gek is om zijn fortuin te riskeren in Midden-Afrika, kan hij dit maar beter laten gebeuren. Op 26 februari 1885 wordt de Akte van Berlijn getekend. De akte regelt een immense vrijhandelszone in het Congobekken en maakte het tot een neutraal territorium. Verder verklaart de akte de oorlog aan de slavernij. De akte bevat slechts één vervelend artikel : Art 17 geeft de grootmachten het recht om een internationale commissie op te richten die toezicht moet houden op de vrijheid van handel en scheepvaart in Congo. Daardoor kan Leopold geen douanerechten innen op de Congostroom. Een tikkende tijdbom. Koop Boek: https://www.standaardboekhandel.be/p/leopold-ii-9789463962094